ಲೇಖನ
– ಪ್ರಶಾಂತ ಕುಲಕರ್ಣಿ. ಉಪನ್ಯಾಸಕರು
ಶ್ರೀ ಪದ್ಮರಾಜ ಬಿ.ಇಡಿ ಕಾಲೇಜು
ಸಿಂದಗಿ
ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ
ಉದಯರಶ್ಮಿ ದಿನಪತ್ರಿಕೆ
ಮಹಾನ್ ಗುರು
ಗಣೇಶನನ್ನು ನಾನು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ನೋಡುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಪ್ರಶಾಂತ ಕುಲಕರ್ಣಿ, ಒಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕನಾಗಿ ಗಣೇಶನನ್ನು ನೋಡುವಾಗ, ನನಗೆ ಕಾಣಿಸುವ ಗಣೇಶನು ಕೇವಲ ಪೂಜಿಸುವ ದೇವನಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಮಕ್ಕಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಮೌನ ಶಿಕ್ಷಕನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ತರಗತಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಕುತೂಹಲ, ಭಯ, ಕನಸು, ಸೋಲು, ಗೆಲುವು ಮತ್ತು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವೂ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಜಗತ್ತು ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಶಿಕ್ಷಕನಾಗಿ ಅರಿತುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗಣೇಶನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅದು ನನಗೆ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಒಂದು ಪಾಠಪುಸ್ತಕದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಮಕ್ಕಳು ಕೇವಲ ರೋಲ್ ನಂಬರ್ಗಳಲ್ಲ. ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಗಣಿತ ಸುಲಭವಾಗಬಹುದು, ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಗೆ ಭಾಷೆ; ಒಬ್ಬನು ವೇಗವಾಗಿ ಕಲಿಯಬಹುದು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ನಿಧಾನವಾಗಿ. ಒಬ್ಬನ ಪ್ರತಿಭೆ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನದು ಚಿತ್ರಕಲೆ, ಕ್ರೀಡೆ ಅಥವಾ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯಲ್ಲಿರಬಹುದು. ಶಿಕ್ಷಕನಾಗಿ ನಾನು ಕಲಿತ ಮೊದಲ ಸತ್ಯ—ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅವರೊಳಗಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯ. ಗಣೇಶನ ಆನೆಯ ಮುಖ ನನಗೆ ಇದೇ ಪಾಠವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಒಂದೇ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸುವುದಲ್ಲ ಶಿಕ್ಷಣ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೊಳಗಿನ ವಿಭಿನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ದಿಕ್ಕು ನೀಡುವುದೇ ಶಿಕ್ಷಣ.
ಗಣೇಶನ ದೊಡ್ಡ ತಲೆ ನನಗೆ ಜ್ಞಾನದ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಾವು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪಾಠ ಕಲಿಸುತ್ತೇವೆ, ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ, ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ; ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು. ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ “ಸರ್, ಹೀಗೆ ಯಾಕೆ?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಹಿಂದೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಮನಸ್ಸು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಎಷ್ಟು ಪಾಠಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ನನ್ನಿಂದ ಎಷ್ಟು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಶಿಕ್ಷಕತ್ವದ ನಿಜವಾದ ಅಳತೆ. ಗಣೇಶನ ದೊಡ್ಡ ತಲೆ ಹೇಳುವ ಪಾಠ—ಮಗುವಿನ ತಲೆಯನ್ನು ಮಾಹಿತಿಯಿಂದ ತುಂಬಬೇಡ; ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಬೆಳಗಿಸು.
ಅವನ ದೊಡ್ಡ ಕಿವಿಗಳು ಶಿಕ್ಷಕನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾದ ಪಾಠವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಶಿಕ್ಷಕ ಎಂದರೆ ಮಾತನಾಡುವವನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಕೇಳುವವನು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪಾಠ ಕೇಳದಂತೆ ಕಾಣುವ ಮಗುವಿನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೋ ನೋವು ಇರಬಹುದು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಪ್ಪಾದ ಉತ್ತರದ ಹಿಂದೆ ಅಜ್ಞಾನವಲ್ಲ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಕೊರತೆ ಇರಬಹುದು. ಪುಸ್ತಕದ ಪುಟ ಓದುವುದು ಸುಲಭ; ಮಗುವಿನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಓದುವುದು ಕಷ್ಟ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಮಾತು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಮೌನವನ್ನೂ ಕೇಳುವ ಕಿವಿ ಶಿಕ್ಷಕನಿಗೆ ಬೇಕು. ಗಣೇಶನ ದೊಡ್ಡ ಕಿವಿಗಳು ನನಗೆ ಇದೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಅವನ ಸಣ್ಣ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಕನಸುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳ ಗುರಿಯೂ ಒಂದೇ ಆಗಬೇಕಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರಿಗೆ ವೈದ್ಯರಾಗುವ ಕನಸು, ಕೆಲವರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗುವ ಆಸೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಕೃಷಿ ಅಥವಾ ಉದ್ಯಮದ ಕನಸು. ಶಿಕ್ಷಕನ ಕೆಲಸ ಅವರ ಕನಸುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬದಲಿಸುವುದಲ್ಲ; ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ದಾರಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು. “ನೀನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ” ಎಂಬ ಶಿಕ್ಷಕನ ಒಂದು ಮಾತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಗುವಿನ ಬದುಕಿನ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಿಸಬಲ್ಲದು. ಗಣೇಶನ ಸಣ್ಣ ಕಣ್ಣುಗಳು ಹೀಗಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಗುರಿಯತ್ತ ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಕಲಿಸುತ್ತವೆ.
ಗಣೇಶನ ಸೊಂಡಿಲು ನನಗೆ ಶಿಕ್ಷಕನಾಗಿ ಬದಲಾಗುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವಿಗೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಥವಾಗಬಹುದು; ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಚಿತ್ರ ಬೇಕಾಗಬಹುದು; ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆ ಅಥವಾ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಬದಲಾಗಬೇಕೆಂದು ಕಾಯುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಶಿಕ್ಷಕನಾದ ನಾನು ನನ್ನ ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬದಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕಾಲ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕಲಿಕೆಯ ವಿಧಾನಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ವಿಧಾನ ಬದಲಾಗಬಹುದು; ಆದರೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಬದಲಾಗಬಾರದು. ಇದೇ ಸೊಂಡಿಲಿನ ಪಾಠ.
ಗಣೇಶನ ವಿಶಾಲ ಉದರವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಶಿಕ್ಷಕ ವೃತ್ತಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಸತ್ಯ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಟೀಕೆ, ನಿರೀಕ್ಷೆ, ಒತ್ತಡ—ಹಲವು ಅನುಭವಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಶಿಕ್ಷಕ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಕೆಲವು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು, ಕೆಲವು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು. ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನೋವಿಶಾಲತೆಯೇ ಪರಿಪಕ್ವತೆ.
ಗಣೇಶನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಪಾಶವನ್ನು ನಾನು ಶಿಕ್ಷಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ, ಅದು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಸಾಧನವಲ್ಲ; ಅವರ ಭಯದ ಬಂಧನವನ್ನು ಬಿಡಿಸುವ ಸಂಕೇತ. “ನನ್ನಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ”, “ನನಗೆ ಇದು ಬರುವುದಿಲ್ಲ”, “ನಾನು ಇತರರಷ್ಟು ಬುದ್ಧಿವಂತನಲ್ಲ” ಎಂಬ ಭಾವನೆಗಳು ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳೊಳಗೆ ಕಾಣದ ಪಾಶಗಳಂತೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಶಿಕ್ಷಕನ ಒಂದು ಮಾತು, ಒಂದು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ, ಒಂದು ಅವಕಾಶ ಆ ಪಾಶವನ್ನು ಸಡಿಲಿಸಬಹುದು. ಮಗುವಿನೊಳಗೆ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಮೂಡಿಸುವುದು ಕೂಡ ಶಿಕ್ಷಣದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ.
ಅಂಕುಶ ನನಗೆ ಶಿಸ್ತಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶಿಸ್ತು ಎಂದರೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಲ್ಲ; ದಿಕ್ಕು ತೋರಿಸುವುದು. ಸಮಯಪಾಲನೆ, ಜವಾಬ್ದಾರಿ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ, ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಗುಣಗಳು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಅಂಕಗಳಿಗಷ್ಟೇ ಬೇಕಾದವುಗಳಲ್ಲ; ಬದುಕಿನುದ್ದಕ್ಕೂ ಬೇಕಾದ ಮೌಲ್ಯಗಳು. ಭಯದಿಂದ ಬಂದ ಶಿಸ್ತು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ; ಅರಿವಿನಿಂದ ಬಂದ ಶಿಸ್ತು ಶಾಶ್ವತ.
ಪರಶು ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಅನಗತ್ಯವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವ ಪಾಠ. “ಅಂಕ ಕಡಿಮೆ ಬಂದರೆ ನಾನು ಸೋತವನು”, “ನನ್ನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ನಾನು ಮುಂದೆ ಬರಲಾರೆ” ಎಂಬ ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಕಾಣದ ಗೋಡೆಗಳು. ಅವುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ “ನಿನ್ನಿಂದ ಸಾಧ್ಯ” ಎಂಬ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುವುದು ಶಿಕ್ಷಕನ ಕರ್ತವ್ಯ.
ಮೋದಕ ನನಗೆ ಶಿಕ್ಷಕನ ನಿಜವಾದ ಬಹುಮಾನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಸಂಬಳವಲ್ಲ, ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಲ್ಲ. ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ತನ್ನ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯೊಬ್ಬ “ಸರ್, ನೀವು ಅಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ನನಗೆ ಇನ್ನೂ ನೆನಪಿದೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಸಿಗುವ ಸಂತೋಷವೇ ಶಿಕ್ಷಕನ ಮೋದಕ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬೋಧನೆಯ ಒಂದು ಕಣವನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಶಿಕ್ಷಕನ ಅತ್ಯಂತ ಸಿಹಿಯಾದ ಸಾಧನೆ.
ಕಮಲವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಕನಸು ಕಾಣುವ ಮಕ್ಕಳ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಸೌಲಭ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮನೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಬಡತನ ಅಥವಾ ಕೊರತೆಗಳು ಮಗುವಿನ ಭವಿಷ್ಯದ ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಪಾಗಬಾರದು. ಕೆಸರಿನ ನಡುವೆ ಕಮಲ ಅರಳುವಂತೆ, ಕಷ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಮಗು ಅರಳಬಹುದು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ದೊಡ್ಡ ಸಹಾಯವಲ್ಲ—“ನೀನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ” ಎಂದು ನಂಬುವ ಒಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕ.
ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಿದಾಗ ಗಣೇಶನ ಮೂರ್ತಿ ನನಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಒಂದು ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ ತಲೆ ಚಿಂತನೆ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ; ದೊಡ್ಡ ಕಿವಿಗಳು ಕೇಳುವುದನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತವೆ; ಸಣ್ಣ ಕಣ್ಣುಗಳು ಗುರಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಸೊಂಡಿಲು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ; ಪಾಶ ಭಯದ ಬಂಧನ ಬಿಡಿಸುತ್ತದೆ; ಅಂಕುಶ ಶಿಸ್ತಿನ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಪರಶು ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ; ಮೋದಕ ಪರಿಶ್ರಮದ ಫಲದ ಸಿಹಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಕಮಲ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಅರಳುವುದನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ನಾನು, ಪ್ರಶಾಂತ ಕುಲಕರ್ಣಿ, ಒಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕನಾಗಿ ಗಣೇಶನನ್ನು ನೋಡುವಾಗ, ದೇವರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವರವನ್ನು ಬೇಡುವ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವಿನೊಳಗಿನ ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರತಿಭೆ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯತ್ವವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಬೆಳೆಸಬೇಕು ಎಂಬ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನನ್ನೊಳಗೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಶಿಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಮಗುವಿನ ತಲೆಗೆ ವಿಷಯ ತುಂಬುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಅದರ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ, ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕನಸು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ, ನಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ತುಂಬುವುದು.
ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಗಣೇಶನನ್ನು ರೂಪಿಸಿ, ನಂತರ ವಿಸರ್ಜಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಶಿಕ್ಷಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ವಿಸರ್ಜನೆ ಎಂದರೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಒಂದು ದಿನ ಶಾಲೆಯ ಗೇಟ್ ದಾಟಿ ತನ್ನದೇ ಬದುಕಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವುದು. ಆ ದಿನ ಅವನು ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಿರಬಹುದು; ಆದರೆ ಅವನ ನಡೆ, ನಿರ್ಧಾರ, ಮನುಷ್ಯತ್ವ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪಾಠದ ಒಂದು ತುಣುಕು ಉಳಿದಿದ್ದರೆ—ಅದೇ ಶಿಕ್ಷಕನ ಶಾಶ್ವತತೆ.
ಮಣ್ಣಿನ ಗಣೇಶನು ವಿಸರ್ಜನೆಯಾಗಬಹುದು;
ಆದರೆ ಮಗುವಿನ ಮನದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಮೌಲ್ಯಗಳು ವಿಸರ್ಜನೆಯಾಗಬಾರದು.
ಮೂರ್ತಿ ಕರಗಬಹುದು; ಪಾಠ ಕರಗಬಾರದು.
ಹಬ್ಬ ಮುಗಿಯಬಹುದು; ಶಿಕ್ಷಣದ ಬೆಳಕು ಮಾತ್ರ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು.
ಆಗ ಗಣೇಶನು ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ಪೂಜಾಕೋಣೆಯ ದೇವರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ನನ್ನಂತಹ ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಹೊಸ ಪಾಠ ಕಲಿಸುವ ಮಹಾನ್ ಗುರುವಾಗುತ್ತಾನೆ.
