ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ

ಲೇಖನ- ಡಾ ಶಶಿಕಾಂತ ಪಟ್ಟಣ. ರಾಮದುರ್ಗ – ಪುಣೆಮೊ: 9552002338

ಉದಯರಶ್ಮಿ ದಿನಪತ್ರಿಕೆ

ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಅದ್ಭುತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸರಳ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಗದ್ಯ-ರೂಪದ ಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಸಮಾನತೆ ಹಾಗೂ ಕಾಯಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು
ಅಂಕಿತನಾಮ: ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಚನವು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಅಥವಾ ಇಷ್ಟಲಿಂಗದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಅಂಕಿತನಾಮ’ವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವ, ಗುಹೇಶ್ವರ).
ಸರಳತೆ: ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಕಠಿಣ ನಿಯಮಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಕಾಯಕ ತತ್ವ: ‘ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ’ (ಕೆಲಸವೇ ಪೂಜೆ) ಎಂಬ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಮುಖ ವಚನಕಾರರು ಮತ್ತು ಅವರ ಅಂಕಿತನಾಮಗಳು
ಬಸವಣ್ಣ: ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರವರ್ತಕರು, ‘ಕೂಡಲಸಂಗಮದೇವ’.
ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ : ಮಹಿಳಾ ವಚನಗಾರ್ತಿ, ‘ಚೆನ್ನಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ’.ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು: ವಚನಕಾರರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ, ‘ಗುಹೇಶ್ವರ’. ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ: ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ವಚನಕಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು, ‘ರಾಮನಾಥ
ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವು ಕೇವಲ ಅಕ್ಷರ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ಅದು ಜೀವನ ಮೌಲ್ಯ, ಕಾಯಕ ನಿಷ್ಠೆ, ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯ ಬುನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಶರಣರು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದರು. ಬಸವಣ್ಣನವರ ‘ಅನುಭವ ಮಂಟಪ’ವು ಲಿಂಗ, ಜಾತಿ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹಂಚುವ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿತ್ತು. ವಚನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಆಯಾಮಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ
ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೀಳಾಗಿ ಕಾಣದೆ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ ಎಂದು ಶರಣರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.
ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯಾಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣ: ಶಿಕ್ಷಣವು ಮನುಷ್ಯನ ದುರ್ಗುಣಗಳನ್ನು ತೊಡೆದು, ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ತರಬೇಕು ಎಂಬುದು ವಚನಕಾರರ ಆಶಯವಾಗಿದೆ.
ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆ
ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವ ಸರಳ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ (ಕಾಲೋಕೀಯ ಭಾಷೆ) ವಚನಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವೀಕರಣಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿತು.
ಅನುಭಾವದ ಕಲಿಕೆ
ಪುಸ್ತಕದ ಬಾಯಿಪಾಠಕ್ಕಿಂತ, ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಈ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಇಂದಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು
ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಜಾತಿ, ಲಿಂಗ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹ ತತ್ವಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಾನತೆಯ ಸಮಾಜವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಮೌಲಿಕ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಜನಪರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ.
ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉಪಸಂಹಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು
ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು
ವಚನಗಳು ಕೇವಲ ೧೨ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿರುವ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳಾದ ಸತ್ಯ, ಕರುಣೆ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತವೆ.
ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ
ಶರಣರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ “ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ” ಮತ್ತು “ದಾಸೋಹ” ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಶ್ರಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಗೌರವ ತಂದುಕೊಟ್ಟವು. ಇದು ದುಡಿಮೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನ ಘನತೆಯ ಮಾನದಂಡ ಎಂದು ಸಾರಿತು.
ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆಶಯ
‘ಅನುಭವ ಮಂಟಪ’ದ ಮೂಲಕ ಲಿಂಗ, ಜಾತಿ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡಿ, ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಚಿಂತನೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರು.
ಆಡುಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ
ಸಂಸ್ಕೃತದಂತಹ ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಡುಭಾಷೆಯಾದ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ವಚನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಮನೆ-ಮನ ತಲುಪಿಸಿದರು.
ವಚನಗಳು ಬಂಡಾಯದ ಗಟ್ಟಿ ದ್ವನಿ
೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಮೂಲತಃ ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿದ್ದ ಜಡತ್ವ, ಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಮೊದಲ ಸಮಾಜಮುಖಿ ಬಂಡಾಯದ ದನಿಯಾಗಿದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈ ವಚನ ಚಳವಳಿಯು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸುಧಾರಣೆಯಾಗಿರದೆ, ಅಸಮಾನತೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡಿದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಳವಳಿಯಾಗಿತ್ತು.
ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಮುಖ ಬಂಡಾಯ ಧೋರಣೆಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಬಹುದು
೧. ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಅಸಮಾನತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟನೆ
ಜಾತಿ ನಿರಾಕರಣೆ: ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಯಾರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾರಿದ ಶರಣರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮಾದಾರ ಚನ್ನಯ್ಯನವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಂಡರು.

ಸಮಸಮಾಜದ ಕನಸು: ಜನ್ಮ ಆಧಾರಿತ ಜಾತಿ ಸೂತಕಗಳನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.
೨. ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತಶಾಹಿಯ ಧಿಕ್ಕಾರ
ಡಾಂಭಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ವಿರೋಧ: ಯಜ್ಞ-ಯಾಗಾದಿಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಬಲಿ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಹಾಗೂ ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ವಚನಕಾರರು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿದರು.
ಸ್ಥಾವರಕ್ಕೆ ಅಳಿವಿದೆ, ಜಂಗಮಕ್ಕಳಿವಿಲ್ಲ: ಭವ್ಯ ದೇಗುಲಗಳ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ, ಮಾನವನ ದೇಹವೇ ದೇವಾಲಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸುವ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಕೈಗೆ ತಂದರು.
೩. ಭಾಷಾ ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವೀಕರಣ
ಜನಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ: ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಯಜಮಾನಿಕೆಯನ್ನು ಮುರಿದು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನ ಆಡುವ ಸರಳ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ (ವಚನಗಳು) ಗಹನವಾದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.
ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ: ಸಮಾಜದ ತಳಸಮುದಾಯದ ಕಾಯಕಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟರು.
೪. ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹ ಸಿದ್ಧಾಂತ (ಆರ್ಥಿಕ ಬಂಡಾಯ)
ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ: ದುಡಿಮೆಗೆ ದೈವಿಕ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿ, ಯಾವುದೇ ಕಾಯಕ ಕೀಳಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾರುವ ಮೂಲಕ ಶ್ರಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದರು.
ಸಂಗ್ರಹ ಬುದ್ಧಿಯ ವಿರೋಧ: ತನಗಾಗುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಗಳಿಸಿ, ಉಳಿದಿದ್ದನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ‘ದಾಸೋಹ’ ಪದ್ಧತಿಯ ಮೂಲಕ ಆರ್ಥಿಕ ಶೋಷಣೆಗೆ ತಡೆ ಹಾಕಿದರು.
೫. ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ
ಲಿಂಗ ತಾರತಮ್ಯದ ಅಳಿವಿಗೆ ಹೋರಾಟ: ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಮಾಯೆ ಎನ್ನುವ ಪುರುಷಪ್ರಧಾನ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ, “ಹೆಣ್ಣು ಹೆಣ್ಣಲ್ಲ, ಗಂಡು ಗಂಡಲ್ಲ, ಆತ್ಮನಿಗೆ ಲಿಂಗವಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು.
ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ: ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ ಮುಂತಾದ ಮಹಿಳಾ ಶರಣೆಯರಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಗೌರವ ನೀಡಲಾಯಿತು.
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿರದೆ, ಅಂದಿನ ಯಜಮಾನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿರುದ್ಧದ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡಾಯವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಈ ವೈಚಾರಿಕತೆಯೇ ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಲಿತ ಮತ್ತು ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳುವಳಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಶರಣರು ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಣ ನಿರಕ್ಷರಿಗಳಿಗೆ ವಯೋವೃದ್ಧರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ವಂಚಿತರಿಗೆ ಅಕ್ಷರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡಿ ವಚನ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಸಿದರು. ಇಂತಹ ಅಪೂರ್ವ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯು ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಪ್ರೊ ಶಿ ಶಿ ಬಸವನಾಳರು ಕನ್ನಡದ ವಚನಕಾರರು ದೇವ ಭಾಷೆ ಜನ ಭಾಷೆಯಾಗದಿದ್ದಾಗ ಜನ ಭಾಷೆಯನ್ನೇ ದೇವಾ ಭಾಷೆ ಮಾಡಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಪ್ರೊ ಶ್ರೀನಿವಾಸಮೂರ್ತಿ ಅವರು ವಚನಕಾರರು ಅಚ್ಚ ಕನ್ನಡದ ಬೇಸಾಯಗಾರರು ಎಂದಿದ್ದಾರೆ. ಜ್ಞಾನಪೀಠ ವಿಜೇತರಾದ ಡಾ ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ ಅವರು ದೇವರಿಗೆ ಕನ್ನಡವ ಕಳಿಸಿದರು ಕಲ್ಯಾಣ ಶರಣರು ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.
ಹೀಗೆ ವಚನ ಚಳುವಳಿಯು ಕಲ್ಯಾಣ ನಾಡಿನ ಶೈಕ್ಶಣಿಕ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎತ್ತರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಕ್ಷರ ಶಿಕ್ಷಣ ಅನುಭಾವ ಶಿಕ್ಷಣ ಆರ್ಥಿಕ ನೈತಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತುವುದು ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.