ತನ್ನ ಕಥೆಗೆ ತಾನೇ ನಾಯಕಿಯಾದ ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಆತ್ಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನಕ್ಕಿಂತ ಆತ್ಮಸಮರ್ಥನೆಯೇ ಹೆಚ್ಚು | ‘ಬಿಲಾಂಗಿಂಗ್: ಎ ಜರ್ನಿ ಆಫ್ ಲವ್’ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ಒಳಜಗಳ | ರಾಜಕೀಯ ವಿವಾದಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಭಾಷ್ಯ ನೀಡಿದ ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿ | ಆದರೆ ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಅಧಿಕಾರದ ಪ್ರಭಾವ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನ ಪತನ ಮತ್ತು ವಿವಾದಗಳ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಎಲ್ಲಿದೆ?
– ಆಕಾಶ ರೋಡಗಿ.
ಶಿವೂರ – ಅಫಜಲಪುರ
ಕಲಬುರ್ಗಿ ಜಿಲ್ಲೆ
ಉದಯರಶ್ಮಿ ದಿನಪತ್ರಿಕೆ
ಅಮೆರಿಕದ ಲೇಖಕ ಜಾನ್ ಬಾರ್ಥ್ ಅವರ ಮಾತಿನಂತೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನೇ ನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಬಹುಶಃ ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿ ಅವರ 544 ಪುಟಗಳ ಆತ್ಮಕಥೆ ‘ಬಿಲಾಂಗಿಂಗ್: ಎ ಜರ್ನಿ ಆಫ್ ಲವ್’ ಓದಿದಾಗ ಈ ಮಾತು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬದುಕಿನ ಪ್ರೇಮ, ಕುಟುಂಬದ ಸಂಬಂಧಗಳು, ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದ ಒಳಸುಳಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದಿದೆ: ಇದು ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನವೇ ಅಥವಾ ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿ ತಮ್ಮ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಿರೂಪಣೆಯೇ?
ಆತ್ಮಕಥೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಅಲ್ಲ. ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಿರ್ಧಾರಗಳು, ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪುಗಳು, ಎದುರಿಸಿದ ಟೀಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುವ ವೇದಿಕೆಯೂ ಹೌದು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಸೋನಿಯಾ ಅವರ ಕೃತಿ ಹಲವು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟರೂ, ಕೆಲವು ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಬಿಟ್ಟಿದೆ.
ರಾಜೀವ್ ಒಳ್ಳೆಯವರು, ಸಂಜಯ್ ಕೆಟ್ಟವರೇ?
ಪುಸ್ತಕದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ ಗಾಂಧಿ ಕುಟುಂಬದ ಆಂತರಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು. 1975ರ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಅವರು ತಾಯಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದ್ದರು ಎಂಬ ವಿಚಾರವನ್ನು ಸೋನಿಯಾ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಪರವಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುವ ನಿಲುವು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಎಂಬ ಚಿತ್ರಣ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.
ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಂತಹ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಕರಾಳ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರ ನಿಲುವುಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದು ಮಹತ್ವದ ಸಂಗತಿ. ಆದರೆ ಈ ನಿರೂಪಣೆ ಕ್ರಮೇಣ ‘ಒಳ್ಳೆಯ ಮಗ–ಕೆಟ್ಟ ಮಗ’ ಎಂಬ ಚೌಕಟ್ಟಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾಜೀವ್ ಅವರನ್ನು ಸಜ್ಜನ, ನಿಸ್ವಾರ್ಥಿ ಮತ್ತು ತಾಯಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಸಲಹೆ ನೀಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದರೆ, ಸಂಜಯ್ ಅವರನ್ನು ಅಧಿಕಾರದ ಆಸೆಯಿಂದ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೇನಕಾ ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಸಂಜಯ್ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆರೋಪಗಳಿವೆ.

ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕುಟುಂಬದ ಒಳಜಗಳಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ರಾಜಕೀಯ ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಗೆ ಸಂಜಯ್ ಒಬ್ಬರೇ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದರೇ? ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವಿರೋಧಿ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಯಾರದ್ದು? ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಕುಟುಂಬದ ಕಥೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು.
ಬೋಫೋರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಿಖ್ ದಂಗೆ: ಸಮರ್ಥನೆಯಾಚೆಗಿನ ಸತ್ಯವೆಲ್ಲಿ?
ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಬದುಕಿನ ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ವಿವಾದಗಳಾದ ಬೋಫೋರ್ಸ್ ಮತ್ತು 1984ರ ಸಿಖ್ ವಿರೋಧಿ ಹಿಂಸಾಚಾರದ ಕುರಿತು ಸೋನಿಯಾ ತಮ್ಮ ಪತಿಯ ಪರ ನಿಲುವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
ಬೋಫೋರ್ಸ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಜೀವ್ ನಿರಪರಾಧಿ, ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಶಕ್ತಿಗಳು ಸಂಚು ರೂಪಿಸಿದ್ದವು ಎಂಬ ವಾದವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಒಟ್ಟಾವಿಯೊ ಕ್ವಟ್ರೋಚಿ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ, ಸಮಗ್ರ ಉತ್ತರ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

1984ರ ಸಿಖ್ ವಿರೋಧಿ ಹಿಂಸಾಚಾರದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣ ನಿಯೋಜಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದರು ಎಂಬ ಸೋನಿಯಾ ಅವರ ಸಮರ್ಥನೆಯೂ ಚರ್ಚೆಗೆ ಗ್ರಾಸವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿವಾದವನ್ನು ಕೇವಲ ಸೇನೆ ನಿಯೋಜನೆಯ ವಿಳಂಬದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗದು. ಹಿಂಸಾಚಾರ ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಏಕೆ ವಿಫಲವಾಯಿತು? ಸಂತ್ರಸ್ತರಿಗೆ ನ್ಯಾಯ ದೊರಕಿಸಲು ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಏನು ಮಾಡಿತು? ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನಾಯಕರ ಮೇಲಿನ ಆರೋಪಗಳಿಗೆ ಪಕ್ಷದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಉತ್ತರವೇನು?
‘ದೊಡ್ಡ ಮರ ಬಿದ್ದಾಗ ಭೂಮಿ ನಡುಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ರಾಜೀವ್ ಅವರ ಹೇಳಿಕೆ ಇಂದಿಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಂತ್ರಸ್ತರ ನೋವು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕಿತ್ತು. ಇತಿಹಾಸದ ಮುಂದೆ ಸಮರ್ಥನೆಗಿಂತ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯೇ ಮುಖ್ಯ.
ಮೋದಿಯವರ ಬಗ್ಗೆ ಮೆಚ್ಚುಗೆ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಬಗ್ಗೆ ಮೌನ!
ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರ ಬಡ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಏಳಿಗೆಯನ್ನು ಸೋನಿಯಾ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ಅವರ ಪಿಆರ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಿಂಬಿಸುವಷ್ಟು ಬಡತನವಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. 2019ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪರ ವಾತಾವರಣವಿದ್ದರೂ ಪುಲ್ವಾಮಾ ದಾಳಿಯ ನಂತರದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಅಲೆ ಬಿಜೆಪಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಯಿತು ಎಂಬ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನೂ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.
ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ಚುನಾವಣಾ ಸೋಲಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಅಲೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರೆ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನ ಸಂಘಟನಾತ್ಮಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯ, ನಾಯಕತ್ವದ ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ಜನರಿಂದ ದೂರವಾದ ರಾಜಕೀಯ ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಪಾತ್ರವೇನು?
2014ರ ನಂತರ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸತತವಾಗಿ ಎದುರಿಸಿದ ಸೋಲುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಗ್ರ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಹುಲ್ ಗಾಂಧಿ ಅವರ ನಾಯಕತ್ವದ ಮಿತಿಗಳು, ಪಕ್ಷದ ಆಂತರಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ, ಹಿರಿಯ ನಾಯಕರ ಅಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ತಂತ್ರಗಳ ವೈಫಲ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮುಕ್ತ ಚರ್ಚೆ ಇರಬೇಕಿತ್ತು.
ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಯುಪಿಎ-2 ಅವಧಿಯ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಆರೋಪಗಳು, ಸರ್ಕಾರದ ಹೊರಗಿದ್ದರೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯ ಮೂಲಕ ಸೋನಿಯಾ ಹೊಂದಿದ್ದ ಪ್ರಭಾವ, ಸೀತಾರಾಮ್ ಕೇಸರಿ ಅವರನ್ನು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಕೂಡ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದ ಮಹತ್ವದ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು. ಇವುಗಳ ಕುರಿತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದು ತಪ್ಪೇನಲ್ಲ.
ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಯೇ ಅಥವಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನೆನಪುಗಳೇ?
ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಾಸ್ತವಿಕ ದೋಷಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ. ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ವರ್ಷವನ್ನು 1925ರ ಬದಲು 1921 ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಿರುವುದು, ಅಹ್ಮದ್ ಪಟೇಲ್ ಅವರ ನಿಧನದ ವರ್ಷವನ್ನು 2020ರ ಬದಲು 2022 ಎಂದು ನಮೂದಿಸಿರುವುದು ಸಂಪಾದಕೀಯ ಪರಿಶೀಲನೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಇಂತಹ ದೋಷಗಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಕೊರತೆ ರಾಜಕೀಯ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನದ ಅಭಾವ. ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದ ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿ ಅವರಿಂದ ಕೇವಲ ಕುಟುಂಬದ ನೆನಪುಗಳನ್ನಲ್ಲ, ಅಧಿಕಾರದ ಒಳಗಿನ ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಹಿಂದಿನ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ದೇಶ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.
ಸಮಾರೋಪ: ಪ್ರೇಮದ ಪಯಣಕ್ಕೆ ಮೀರಿದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಪಯಣ ಬೇಕಿತ್ತು!
ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿ ಅವರ ಆತ್ಮಕಥೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬದುಕಿನ ಹಲವು ಅಪರಿಚಿತ ಪುಟಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬರು ಬರೆಯುವ ಆತ್ಮಕಥೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಮರ್ಥನೆಯ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಇತಿಹಾಸದ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುವ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರಬೇಕು.
ನನ್ನ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಸರಳವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಏಕೆ ಕುಸಿಯಿತು? ಯುಪಿಎ ಸರ್ಕಾರದ ವಿವಾದಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವೇನು? ಅಧಿಕಾರದ ನಿರ್ಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರ ಎಷ್ಟಿತ್ತು? ಸಿಖ್ ದಂಗೆ ಸಂತ್ರಸ್ತರಿಗೆ ನ್ಯಾಯ ದೊರಕಿಸುವಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಯಿತು? ಕುಟುಂಬದ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ನಿಜವಾದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವೇನು?
ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರೆ ಈ ಕೃತಿ ಕೇವಲ ಆತ್ಮಕಥೆಯಾಗದೆ ಭಾರತದ ಸಮಕಾಲೀನ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಮುಖ ದಾಖಲೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಆತ್ಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮನ್ನು ನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ನಾಯಕತ್ವ ಸಾಬೀತಾಗುವುದು ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲ್ಲ; ತಮ್ಮ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಿಂದ. ‘ಬಿಲಾಂಗಿಂಗ್’ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಪ್ರೇಮದ ಪಯಣವಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಓದುಗರಿಗೆ ಬೇಕಾಗಿದ್ದದ್ದು ಅಧಿಕಾರ, ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಾವಲೋಕನದ ಪಯಣ. ಆ ನಿರೀಕ್ಷೆಯ ಮುಂದೆ ಈ ಕೃತಿ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.


