ಗುರುಪೂರ್ಣಿಮಾ: ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ನಮನ

ಲೇಖನ
– ಶ್ರೀ ಪ್ರಶಾಂತ ಕುಲಕರ್ಣಿ.
ಉಪನ್ಯಾಸಕರು
ಶ್ರೀ ಪದ್ಮರಾಜ ಬಿ.ಇಡಿ ಕಾಲೇಜ್
ಸಿಂದಗಿ. ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ
Ph :9845442237

ಉದಯರಶ್ಮಿ ದಿನಪತ್ರಿಕೆ

“ಗುರು ಬ್ರಹ್ಮಾ ಗುರು ವಿಷ್ಣುಃ ಗುರು ದೇವೋ ಮಹೇಶ್ವರಃ।
ಗುರುಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮೈ ಶ್ರೀ ಗುರುವೇ ನಮಃ॥”

ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ವಿಶ್ವಕ್ಕೆ ನೀಡಿರುವ ಅಮೂಲ್ಯ ಕೊಡುಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ದೇವತ್ವದ ಮಟ್ಟಕ್ಕೇರಿಸಿದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿರಳ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಕೇವಲ ಮಾಹಿತಿಯ ಸಂಗ್ರಹವಲ್ಲ; ಅದು ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಸಾಧನ. ಆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ದಾರಿದೀಪವಾಗುವವನೇ ಗುರು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಭಾರತೀಯರು ಗುರುವನ್ನು ದೇವರ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೇವರಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಗೌರವಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದೇವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರೆ, ಗುರು ನಮ್ಮನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಾಯಿಯು ಜನ್ಮ ನೀಡಿದರೆ, ಗುರು ಬದುಕಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಂದೆಯು ಕೈ ಹಿಡಿದು ನಡೆಯಲು ಕಲಿಸಿದರೆ, ಗುರು ಜೀವನದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಜ್ಞಾನದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿ ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕನ್ನು ಹಚ್ಚುವ ಶಕ್ತಿ ಗುರುದಲ್ಲಿದೆ.

ಆಷಾಢ ಮಾಸದ ಪೌರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಗುರುಪೂರ್ಣಿಮೆಯು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಹಬ್ಬ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಸಿದ ಶಿಕ್ಷಕರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಬದುಕಿನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದ ಪೋಷಕರು, ಆಚಾರ್ಯರು, ಸಂತರು, ಮಹನೀಯರು ಹಾಗೂ ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ನಮ್ಮನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವ ದಿನ. ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹರಿದು ಬರಲು ಕಾರಣರಾದ ಎಲ್ಲ ಗುರುಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ಸಂದರ್ಭ.

ಈ ದಿನವನ್ನು ವ್ಯಾಸಪೂರ್ಣಿಮೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಮಹಾನ್ ಶಿಲ್ಪಿ. ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದವರು, ಹದಿನೆಂಟು ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದವರು, ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದವರು ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾದ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಮಾನವಕುಲಕ್ಕೆ ನೀಡಿದವರು ಅವರೇ. ಮಹಾಭಾರತದ ಹೃದಯಭಾಗವಾದ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವನದ ದಾರಿದೀಪವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಾಸರನ್ನು ಕೇವಲ ಋಷಿ ಎಂದು ಕರೆಯದೆ ಜಗದ್ಗುರು ಎಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

“ವ್ಯಾಸಾಯ ವಿಷ್ಣುರೂಪಾಯ ವ್ಯಾಸರೂಪಾಯ ವಿಷ್ಣವೇ।
ನಮೋ ವೈ ಬ್ರಹ್ಮನಿಧಯೇ ವಾಸಿಷ್ಠಾಯ ನಮೋ ನಮಃ॥”

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ವ್ಯಾಸರು ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪಿಗಳೆಂಬುದನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯೇ ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತವನ್ನು ವಿಶ್ವಗುರುವನ್ನಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.

ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾರವಾದ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಗುರುನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಂಡಕೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ:

“ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸ ಗುರುಮೇವಾಭಿಗಚ್ಛೇತ್ ಸಮಿತ್ಪಾಣಿಃ ಶ್ರೋತ್ರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠಮ್॥”

ಅಂದರೆ ಪರಮಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಯಸುವವನು ಶ್ರೋತ್ರಿಯನೂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ಆದ ಗುರುವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು. ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಬಹುದು; ಆದರೆ ಅನುಭವದಿಂದ ಅರಿವನ್ನು ಮೂಡಿಸುವವರು ಗುರುಗಳು. ಅದೇ ರೀತಿ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತು ಹೇಳುತ್ತದೆ:

“ಮಾತೃದೇವೋ ಭವ, ಪಿತೃದೇವೋ ಭವ, ಆಚಾರ್ಯದೇವೋ ಭವ, ಅತಿಥಿದೇವೋ ಭವ.”

ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಗುರು ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಯನ್ನು ದೇವರಂತೆ ಕಾಣಬೇಕೆಂಬ ಸಂದೇಶ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಇಂದಿನ ಯುಗವನ್ನು ಮಾಹಿತಿ ಯುಗವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊಬೈಲ್‌ನ ಒಂದು ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಮಾಹಿತಿ ನಮ್ಮ ಕೈಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ. ಮಾಹಿತಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತುಂಬಿಸುತ್ತದೆ; ಜ್ಞಾನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಜ್ಞಾನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ದಿಕ್ಕು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಾಹಿತಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಬಹುದು; ಜ್ಞಾನ ವಿವೇಕವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿವೇಕವನ್ನು ನೀಡುವವರು ಗುರುಗಳು.

ಸಂತ ಕಬೀರರು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:

“ಗುರು ಗೋವಿಂದ ದೋಊ ಖಡೆ, ಕಾಕೇ ಲಾಗೂ ಪಾಯ್?
ಬಲಿಹಾರಿ ಗುರು ಆಪನೇ, ಗೋವಿಂದ ದಿಯೋ ಬತಾಯ್॥”

ಗುರು ಮತ್ತು ಗೋವಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಎದುರು ನಿಂತರೆ ಮೊದಲು ಗುರುಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ದೇವರನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದವರೇ ಗುರುಗಳು.

ಭಾರತೀಯ ಪುರಾಣಗಳು ಗುರುಗಳ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ತುಂಬಿವೆ. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಗುರುವಾದರೆ, ಅಸುರರಿಗೆ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ಗುರು. ಜ್ಞಾನವು ಯಾವ ಪಾಳಯದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅದರ ಮೌಲ್ಯ ಒಂದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರ ಜೀವನ ಸಾರುತ್ತದೆ. ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಗುರುಗಳನ್ನು ಕಂಡರು. ಭೂಮಿಯಿಂದ ಸಹನೆ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ನಿರಾಸಕ್ತಿ, ನೀರಿನಿಂದ ಶುದ್ಧತೆ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು, ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ಜೇನುನೊಣದಿಂದ ಪರಿಶ್ರಮ, ಮಗುವಿನಿಂದ ನಿಷ್ಕಪಟತೆ ಕಲಿತರು. ಇದರಿಂದ ಜೀವನದ ಮಹಾ ಸಂದೇಶವೊಂದು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ—ಕಲಿಯುವ ಮನಸ್ಸಿದ್ದರೆ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ಗುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಗುರುತತ್ವವು ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತದಂತಹ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳ ಜೀವಾಳವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದವರು ವಶಿಷ್ಠ ಮಹರ್ಷಿಗಳು. ಅವರು ರಾಮನಿಗೆ ವೇದ, ಧರ್ಮ, ರಾಜನೀತಿ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಯಮದ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಕಲಿಸಿದರು. ನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಜೀವನದ ನೈಜ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ತಾಟಕೆಯ ಸಂಹಾರ, ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿದ್ಯೆ, ಮಿಥಿಲಾ ಯಾತ್ರೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಗುರುಗಳ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ರಾಮನು ಎಂದಿಗೂ ಗುರುಗಳ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಿ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರು ಮರ್ಯಾದಾ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಎಂಬ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾದರು.

ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಸಂಬಂಧ ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗಿ ಮೂಡಿಬರುತ್ತದೆ. ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಕೌರವ-ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದರು. ಅವರ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಅಪೂರ್ವವಾಗಿತ್ತು. ಹಕ್ಕಿಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗುರಿಯಿಡುವ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮರ, ಕೊಂಬೆ, ಹಕ್ಕಿ ಕಾಣಿಸಿತು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಯ ಕಣ್ಣು ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸಿತು. ಇದೇ ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಶಕ್ತಿ. ಗುರುನ ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಂಬಿಕೆ, ನಿರಂತರ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಗುರಿಯ ಮೇಲಿನ ಅಚಲ ವಿಶ್ವಾಸ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಸಾರುತ್ತದೆ.

ಏಕಲವ್ಯನ ಕಥೆಯೂ ಗುರುಭಕ್ತಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ನೇರವಾಗಿ ವಿದ್ಯೆ ನೀಡದಿದ್ದರೂ ಅವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ಗುರುವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸ್ವಯಂ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ ಏಕಲವ್ಯ ತನ್ನ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಅಸಾಧಾರಣ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದನು. ಈ ಕಥೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಂಶಗಳ ಕುರಿತು ವಿವಿಧ ಚರ್ಚೆಗಳಿದ್ದರೂ, ಪರಿಶ್ರಮ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಗುರುಭಕ್ತಿಯ ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಏಕಲವ್ಯ ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಮರಣೀಯ.

ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲದಿಂದ ತುಂಬಿದಾಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರು ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವರು ಸದ್ಗುರುವಾದರು. ಆಗ ಅರ್ಜುನನು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ:

“ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ…
ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇऽಹಂ ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್॥” (ಭಗವದ್ಗೀತೆ 2.7)

“ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯ. ನನಗೆ ಯಾವುದು ಧರ್ಮವೋ ಅದನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ” ಎಂಬ ಈ ವಾಕ್ಯ ಭಾರತೀಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನ ಪಡೆಯಲು ಮೊದಲು ಅಹಂಕಾರ ಕರಗಬೇಕು. ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಮನಸ್ಸು ಇರಬೇಕು. ಕಲಿಯುವ ವಿನಯ ಇರಬೇಕು.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಶ್ಲೋಕ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ:

“ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ ಪರಿಪ್ರಶ್ನೇನ ಸೇವಯಾ।
ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಂತಿ ತೇ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನಿನಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ॥”

ವಿನಯದಿಂದ, ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಮತ್ತು ಸೇವಾಭಾವದಿಂದ ಗುರುಗಳನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗಲೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಶಿಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಕ ಗಳಿಸುವುದಲ್ಲ; ಬದುಕಿನ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.

ಗುರುತತ್ವದ ಕುರಿತು ಶಿವಪಾರ್ವತಿಯ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಗುರುಗೀತೆ ಭಾರತೀಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಮೂಲ್ಯ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ:

“ಧ್ಯಾನಮೂಲಂ ಗುರುರ್ಮೂರ್ತಿಃ ಪೂಜಾಮೂಲಂ ಗುರುವಃ ಪದಮ್। ಮಂತ್ರಮೂಲಂ ಗುರುರ್ವಾಕ್ಯಂ
ಮೋಕ್ಷಮೂಲಂ ಗುರುವಃ ಕೃಪಾ*॥”

ಗುರುವಿನ ರೂಪವೇ ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲ, ಗುರುಪಾದವೇ ಪೂಜೆಯ ಮೂಲ, ಗುರುನ ವಚನವೇ ಮಂತ್ರದ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಗುರುಕೃಪೆಯೇ ಮೋಕ್ಷದ ಮೂಲ ಎಂದು ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಾರುತ್ತದೆ.

ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಓದಿದರೆ ಅವು ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವುದು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ನಚಿಕೇತನು ಯಮಧರ್ಮರಾಜರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಶ್ವೇತಕೇತು ತಂದೆಯಾದ ಉದ್ಧಾಲಕರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಸತ್ಯಕಾಮ ಜಾಬಾಲನು ಗೌತಮ ಋಷಿಗಳಿಂದ ವಿದ್ಯೆ ಪಡೆದನು. ಭೃಗು ಮಹರ್ಷಿಯು ವರುಣನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅರಿತನು. ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಶಿಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಪಾಠ ಹೇಳುವುದಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸಂವಾದ ಮತ್ತು ಅನುಭವಗಳ ಸಮನ್ವಯ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಭಾರತದ ಗುರುಕುಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿಯಾಗಿತ್ತು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಗುರುಗಳ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸವಿದ್ದು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಜಾತಿ, ಸಂಪತ್ತು ಅಥವಾ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಸ್ಥಾನವಿರಲಿಲ್ಲ. ಶಿಸ್ತು, ಸೇವೆ, ಪರಿಶ್ರಮ, ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವೇ ಪ್ರಮುಖ ಮೌಲ್ಯಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಏಳುವುದು, ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ, ಕೃಷಿ, ಪ್ರಕೃತಿ ಅಧ್ಯಯನ, ಸಂಗೀತ, ಯುದ್ಧಕಲೆ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಸಮಾಜಸೇವೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪದವೀಧರರು ಅಲ್ಲ, ಆದರ್ಶ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು.

ಭಾರತದ ಭಕ್ತಿ ಚಳವಳಿಯು ಗುರುಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಬದುಕಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ತಂದಿತು. ಬಸವಣ್ಣರು ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಾರಿದರು. “ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ” ಎಂಬ ಅವರ ವಚನ ದುಡಿಮೆಯನ್ನೇ ದೈವತ್ವದ ಮಟ್ಟಕ್ಕೇರಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಸಿದ್ಧರಾಮೇಶ್ವರ, ಪುರಂದರದಾಸ, ಕನಕದಾಸರು ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಮಾಜದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ತಲುಪಿಸಿದರು. ಕನಕದಾಸರ ಬದುಕು ನಮಗೆ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಪಾಠವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಸಮಾಜದ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಬಹುದು.

ಆದಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ತಮ್ಮ ಗುರು ಗೋವಿಂದಭಗವತ್ಪಾದರಿಂದ ಪಡೆದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಭಾರತದೆಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿ ಸನಾತನ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಚೈತನ್ಯ ನೀಡಿದರು. ನಂತರ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸರು ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. 1893ರ ಚಿಕಾಗೋ ಧರ್ಮ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಾನಂದರು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದಾಗ, ಆ ಭಾಷಣದ ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ಗುರುನ ತಪಸ್ಸು ಅಡಗಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ಶಿಷ್ಯನ ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ಗುರು ಇರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿ.

ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೂ ಶಿಕ್ಷಕರ ಸ್ಥಾನ ಅಗ್ರಗಣ್ಯವಾಗಿದೆ. ಡಾ. ಸರ್ವಪಲ್ಲಿ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಮೊದಲು ಶಿಕ್ಷಕನೆಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರ ಜನ್ಮದಿನವನ್ನು ಶಿಕ್ಷಕರ ದಿನವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದು ಶಿಕ್ಷಕ ವೃತ್ತಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಗೌರವವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಮಾಜಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಡಾ. ಎ.ಪಿ.ಜೆ. ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ ಅವರು, “ಒಬ್ಬ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕನಸುಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿಜಕ್ಕೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಗುರು ಪಾಠವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿನ ಗುರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇಂದು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ, ಅಂತರ್ಜಾಲ, ಆನ್‌ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿವೆ. ಆದರೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಬಲ್ಲದು; ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾರದು. ಯಂತ್ರವು ಉತ್ತರ ನೀಡಬಲ್ಲದು; ಬದುಕಿನ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿಸಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಎಷ್ಟೇ ಬೆಳೆಯಲಿ, ಗುರುಗಳ ಅಗತ್ಯ ಎಂದಿಗೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಾಧನವಾಗಬಹುದು; ಗುರು ಮಾತ್ರ ಜೀವನದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಗುರು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಶಾಲೆಯ ಶಿಕ್ಷಕರಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಗುರು ತಾಯಿ, ಮೊದಲ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ತಂದೆ, ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಸಿದ ಶಿಕ್ಷಕ, ಬದುಕಿನ ಪಾಠ ಕಲಿಸಿದ ಅನುಭವ, ತಪ್ಪು ತಿದ್ದಿದ ಸ್ನೇಹಿತ, ದಾರಿ ತೋರಿದ ಹಿರಿಯ, ನಮ್ಮನ್ನು ಉತ್ತಮ ಮನುಷ್ಯರನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ನಮ್ಮ ಗುರುಗಳೇ. ದತ್ತಾತ್ರೇಯರು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುಗಳನ್ನು ಕಂಡಂತೆ, ನಾವು ಸಹ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅನುಭವದಿಂದ ಕಲಿಯುವ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನುಡಿಮುತ್ತಿದೆ—”ಕಲಿತವನಿಗೆ ಜಗವೆಲ್ಲ ಗುರು.” ಮತ್ತೊಂದು ಗಾದೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ—”ಗುರುವಿಲ್ಲದ ವಿದ್ಯೆ ಗುಡಿಯಿಲ್ಲದ ದೇವರು.” ಈ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಶತಮಾನಗಳ ಅನುಭವ ಅಡಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನವೇ ಮನುಷ್ಯನ ನಿಜವಾದ ಆಸ್ತಿ. ಅದನ್ನು ಯಾರೂ ಕದಿಯಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿದ್ಯೆಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತೊಂದಿಲ್ಲ.

ಗುರುಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಹೂಮಾಲೆ ಹಾಕುವುದು, ಶಾಲು ಹೊದಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಭಾಷಣ ಮಾಡುವುದು ಮಾತ್ರ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗುರುಗಳು ಬೋಧಿಸಿದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸಮಾಜದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ದುಡಿಯುವುದು, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಹಂಚುವುದು ಮತ್ತು ಸದಾ ಕಲಿಯುವ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆ.

ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮಹತ್ತರ ಶಕ್ತಿ ಅದರ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆ. ಈ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿದವರು ಗುರುಗಳು. ರಾಜರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು, ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು, ಕವಿಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಇವರನ್ನೆಲ್ಲ ರೂಪಿಸಿದವರು ಗುರುಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಗುರುಗಳಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ, ಮಾನವೀಯತೆಗೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದಂತೆಯೇ.

ಲೇಖನವನ್ನು ಈ ಶಾಶ್ವತ ಸುಭಾಷಿತದೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸೋಣ—

“ವಿದ್ಯಾ ದದಾತಿ ವಿನಯಂ, ವಿನಯಾದ್ಯಾತಿ ಪಾತ್ರತಾಮ್।
ಪಾತ್ರತ್ವಾದ್ಧನಮಾಪ್ನೋತಿ, ಧನಾದ್ಧರ್ಮಂ ತತಃ ಸುಖಮ್॥”

ವಿದ್ಯೆ ವಿನಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ವಿನಯ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ; ಯೋಗ್ಯತೆ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಸಮೃದ್ಧಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ; ಧರ್ಮವು ಶಾಶ್ವತ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಭಾರತೀಯ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂದೇಶ. ಗುರುಪೂರ್ಣಿಮೆಯು ಕೇವಲ ಒಂದು ಹಬ್ಬವಲ್ಲ; ಅದು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ, ಗುರುಗಳಿಗೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಶಾಶ್ವತ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ನಮನ.

ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗುರುಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ಹಾರ್ದಿಕ ಶುಭಾಶಯಗಳು